Introduction
नेपालका सुपरफुडहरू जौ र कोदो हाम्रो गाउँघरमा पाइने अत्यन्त पोषिलो परम्परागत अन्न हुन्। आधुनिक बजारमा पाइने महँगा विदेशी अन्नहरूको तुलनामा यी अन्नहरू पोषणका दृष्टिकोणले कयौँ गुणा अगाडि छन्। विशेष गरी नेपालको पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा उत्पादन हुने कोदो पोषणको उत्कृष्ट स्रोत मानिन्छ। साथै, यसमा म्याग्नेसियम, आइरन र फाइबर जस्ता महत्वपूर्ण पोषक तत्वहरू प्राकृतिक रूपमा पाइन्छन्।
आजको आधुनिक विश्वमा मानिसहरू आफ्नो स्वास्थ्यप्रति निकै सचेत हुँदै गएका छन्। यसका साथै, मानिसहरू प्राकृतिक र स्थानीय खानातर्फ पनि आकर्षित भइरहेका छन्। बजारमा पाइने विदेशी सुपरफुड जस्तै किनोवा (Quinoa), ओट्स (Oats), र चिया सिड्स (Chia Seeds) को लोकप्रियता बढ्दो छ। तर, के तपाईँलाई थाहा छ? नेपाली पहाड र हिमालमा जौ र कोदो उत्पादन हुन्छ। यी अन्न पोषणले भरिपूर्ण छन्। साथै, यी विदेशी सुपरफुडभन्दा सस्ता पनि छन्। हाम्रा पुर्खाहरूले खाँदै आएका यी अन्नहरू आज विश्वभर ‘सुपरफुड’ को रूपमा चिनिन थालेका छन्।
यस लेखमा हामी नेपालका दुई शक्तिशाली अन्न जौ (Barley) र कोदो (Millet) बारे चर्चा गर्नेछौँ। साथै, यिनीहरूलाई दैनिक भोजनमा समावेश गर्नुका कारणहरू बुझ्नेछौँ। यसका लागि पोषण र परम्परागत प्रयोग दुवै पक्षलाई हेर्नेछौँ
जौ र कोदो नेपालको परम्परागत अन्न हुन्। विशेष गरी, नेपाली समुदायले प्राचीन समयदेखि दैनिक भोजन र धार्मिक कार्यमा यसको प्रयोग गर्दै आएको छ। पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा कोदोको ढिँडो, रोटी र जौको सातु लोकप्रिय परिकार हुन्।
नेपालका सुपरफुडहरू भनेको के हो?
१. नेपालका सुपरफुडहरू कोदो (Millet): पोषणको खजाना
जौ र कोदोको पौष्टिक महत्व जौ र कोदो नेपाली पहाडी भेगका मुख्य खाद्यान्न हुन्। जौमा प्रशस्त फाइबर पाइन्छ। यसले सन्तुलित आहारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। त्यसैगरी, कोदोमा क्याल्सियम र आइरन पाइन्छ। यी पोषक तत्व बालबालिका र महिलाका लागि उपयोगी हुन्छन्। बालबालिकाको पोषणको लागि Homemade Lito for Babies पनि उत्कृष्ट विकल्प हो। आधुनिक समयमा हामीले यी स्थानीय खानेकुरा बिर्सदै गएका छौं, तर स्वस्थ रहनका लागि नेपालका सुपरफुडहरू हाम्रो भान्छामा अनिवार्य हुनुपर्छ।
मधुमेह र तौल नियन्त्रणमा सहयोगी: जौ र कोदोमा फाइबर पाइन्छ। यसले लामो समयसम्म पेट भरिएको महसुस गराउन सक्छ। त्यसैले, तौल व्यवस्थापन गर्ने खानामा यी अन्न समावेश गर्न सकिन्छ। नियमित रूपमा जौको सातु वा कोदोको ढिँडो खान सकिन्छ।
कोदोमा पाइने पोषक तत्वहरू
कोदो खानुका मुख्य फाइदाहरू:
१. हड्डी बलियो बनाउँछ: विशेष गरी, कोदोमा क्याल्सियम धेरै हुन्छ।त्यसैले, यसले बालबालिकाको वृद्धि र वृद्धवृद्धाको हड्डी बलियो बनाउन मद्दत गर्छ। यसले हड्डी खिइने समस्या (Osteoporosis) बाट बचाउँछ।
२. मधुमेह (Diabetes) नियन्त्रण: विशेष गरी, कोदोको ग्लाइसेमिक प्रभाव यसको प्रकार र पकाउने तरिकाअनुसार फरक हुन सक्छ। फाइबरयुक्त अन्नले सन्तुलित खानामा भूमिका खेल्न सक्छ। मधुमेह भएका व्यक्तिले आफ्नो आहार स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार मिलाउनु राम्रो हुन्छ।
३. तौल घटाउन सहयोगी: यसमा फाइबरको मात्रा धेरै हुने भएकाले थोरै खाँदा पनि धेरै समयसम्म भोक लाग्दैन। यसले अनावश्यक खाने बानीलाई कम गर्छ र तौल घटाउन मद्दत गर्छ।
४. मुटुको स्वास्थ्य: कोदोमा पाइने म्याग्नेसियमले रक्तचाप नियन्त्रण गर्न र मुटुको रोग लाग्ने जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छ।
२. नेपालका सुपरफुडहरू जौ (Barley) का स्वास्थ्य लाभहरू
जौलाई हिन्दु धर्ममा पनि निकै पवित्र मानिन्छ र हरेक पूजाआजामा यसको प्रयोग हुन्छ। साथै, स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले यो नेपालका सुपरफुडहरू मध्येको एक प्रमुख अन्न हो।
नेपालका सुपरफुडहरू जौ किन खाने?
जौका स्वास्थ्य लाभहरू:
१. पाचन प्रणालीमा सुधार: जौमा पाइने फाइबरले पाचन प्रक्रियालाई सहज बनाउन सहयोग गर्छ। साथै, यसले आन्द्राको स्वास्थ्यलाई राम्रो राख्न मद्दत गर्छ।
२. कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण : नियमित रूपमा जौको प्रयोग सन्तुलित आहारको हिस्सा बनाउन सकिन्छ। जौमा पाइने फाइबरले कोलेस्ट्रोल व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सक्छ।
३. मिर्गौलाको स्वास्थ्य: जौको पानी नेपाली खानपानमा परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिन्छ। तर, यसले मिर्गौला सफा गर्छ वा संक्रमण निको पार्छ भन्ने दाबी सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ।
४. शक्ति र ऊर्जा: जौको सातु वा जाउलो खानाले शरीरलाई तुरुन्तै ऊर्जा प्रदान गर्छ। यो खेलाडी र शारीरिक श्रम गर्नेहरूका लागि उत्तम खाना हो। वास्तवमा, त्यसैले नै जौलाई नेपालका सुपरफुडहरू मध्येको एक मानिन्छ।
विदेशी अन्नभन्दा नेपालका सुपरफुडहरू किन राम्रो छन्?
धेरै नेपालीहरू विज्ञापनको भरमा परेर महँगो पैसा तिरेर ओट्स (Oats) वा किनोवा (Quinoa) किन्छन्। तर, पोषणका क्षेत्रमा नेपालका सुपरफुडहरू जौ र कोदो ती विदेशी अन्नभन्दा कयौँ गुणा अगाडि छन्। यसका साथै, Health Benefits of Flax Seeds बारे जान्नु पनि उपयोगी हुन्छ किनभने अलसीमा पनि ओमेगा-३ र फाइबर प्रशस्त हुन्छ।
- स्थानीय उपलब्धता: विशेष गरी, हाम्रै माटोमा फल्ने हुनाले यी अन्नहरू ताजा हुन्छन्।
- रसायन मुक्त: त्यसैगरी, नेपालका पहाडी भेगमा कोदो र जौ प्रायः अर्गानिक तरिकाले उब्जाइन्छ।
- सस्तो मूल्य: त्यसैले, विदेशी सुपरफुडको तुलनामा यी अन्नहरू निकै सस्ता छन्, तर पोषणमा ती भन्दा माथि छन्।
जौ र कोदोलाई कसरी प्रयोग गर्ने?
यी अन्नहरूलाई विभिन्न स्वादिलो तरिकाले खान सकिन्छ:
- कोदोको ढिँडो र रोटी: यो नेपालको परम्परागत र स्वास्थ्यका लागि सबैभन्दा उत्तम तरिका हो।
- जौको सातु: जौलाई भुटेर पिसेपछि बन्ने सातुलाई पानी वा दूधमा मिसाएर खान सकिन्छ। यो गर्मी महिनामा शरीरलाई शितल राख्न पनि उपयोगी हुन्छ।
- कोदोको पुवा वा मःम: आजभोलि स्वास्थ्य प्रति सचेत मानिसहरूले कोदोको पिठोबाट मःम वा प्यानकेक बनाएर पनि खाने गरेका छन्।
- जौको सुप: चिसो मौसममा जौको दाना हालेर बनाइएको तातो सुप स्वास्थ्यका लागि निकै राम्रो हुन्छ।
नेपालका सुपरफुडहरू: जौ र कोदो आधुनिक जीवनशैलीका लागि
अन्ततः हाम्रो आफ्नै देशमा पाइने नेपालका सुपरफुडहरू लाई बेवास्ता गरेर विदेशी खानाको पछि लाग्नु भन्दा स्थानीय अन्नलाई प्राथमिकता दिनु नै बुद्धिमानी हो। जौ र कोदोलाई आफ्नो भान्छामा नियमित ठाउँ दिएर तपाईँ र तपाईँको परिवार स्वस्थ रहन सक्नुहुन्छ। हाम्रा पुर्खाहरूको दीर्घायुको रहस्य नै यस्तै प्राकृतिक र पोषिला खानाहरू थिए।
आफ्नो स्वास्थ्यको रक्षा गर्न र स्थानीय किसानहरूलाई सहयोग गर्न आजैबाट कोदो र जौको प्रयोग सुरु गरौँ!
थप जानकारीका लागि हाम्रो अर्को लेख Healthy Eating in Nepal पनि पढ्नुहोस्।